Meta description: Jak Internal Family Systems (IFS) wyjaśnia skutki traumy? Poznaj neurobiologię traumy, rolę układu nerwowego, części ochronnych i najnowsze badania naukowe dotyczące IFS.
Kiedy jedna część chce bliskości, a druga ucieka
„Chcę być w relacji, ale kiedy ktoś się do mnie zbliża, wycofuję się”.
„Wiem, że nie muszę być perfekcyjna, ale nie potrafię przestać się kontrolować”.
„Jedna część mnie chce odpocząć, a druga nie pozwala mi usiąść nawet na chwilę”.
Takie doświadczenia są niezwykle częste u osób z historią traumy. Przez wiele lat psychologia interpretowała je jako wewnętrzne konflikty, objawy zaburzeń lub nieadaptacyjne schematy. Model Internal Family Systems (IFS), stworzony przez Richarda Schwartza, proponuje inne spojrzenie: zamiast pytać, dlaczego człowiek działa przeciwko sobie, pyta, jaka część próbuje go chronić.
Co ciekawe, współczesna neurobiologia traumy coraz częściej dostarcza wyjaśnień, które pomagają zrozumieć, dlaczego takie podejście bywa dla wielu osób intuicyjnie trafne.
Czym właściwie jest trauma?
W powszechnym rozumieniu trauma bywa utożsamiana z trudnym wydarzeniem. Współczesna psychotraumatologia definiuje ją jednak szerzej.
Trauma powstaje wtedy, gdy doświadczenie przekracza zdolności organizmu do poradzenia sobie z zagrożeniem. Nie chodzi wyłącznie o to, co się wydarzyło, ale również o to, co wydarzyło się w układzie nerwowym człowieka.
Badania pokazują, że przewlekły stres i doświadczenia traumatyczne wpływają między innymi na funkcjonowanie:
- ciała migdałowatego odpowiedzialnego za wykrywanie zagrożenia,
- hipokampa uczestniczącego w przetwarzaniu pamięci,
- kory przedczołowej związanej z regulacją emocji i podejmowaniem decyzji,
- autonomicznego układu nerwowego odpowiedzialnego za reakcje przetrwania.
W rezultacie organizm może reagować na współczesne sytuacje tak, jakby nadal znajdował się w niebezpieczeństwie.
Neurobiologia traumy – dlaczego ciało pamięta?
Jednym z najważniejszych odkryć ostatnich dekad jest fakt, że wspomnienia traumatyczne nie są przechowywane wyłącznie w formie narracyjnej.
Mogą przejawiać się poprzez:
- napięcie mięśniowe,
- reakcje autonomicznego układu nerwowego,
- impulsy działania,
- silne emocje,
- przekonania o sobie i świecie.
Osoba może wiedzieć racjonalnie, że jest bezpieczna, a jednocześnie doświadczać przyspieszonego bicia serca, lęku lub potrzeby ucieczki.
Dzieje się tak dlatego, że systemy odpowiedzialne za przetrwanie działają szybciej niż świadoma analiza sytuacji.
Jak IFS rozumie psychikę?
IFS zakłada, że psychika człowieka jest naturalnie wieloraka. Nie oznacza to zaburzenia osobowości ani rozszczepienia psychicznego. Oznacza raczej, że różne aspekty naszego doświadczenia organizują się wokół określonych funkcji i wspomnień.
Richard Schwartz wyróżnił trzy podstawowe grupy części:
Wygnańcy (Exiles)
To części przechowujące ból emocjonalny, samotność, odrzucenie, lęk, wstyd i doświadczenia traumatyczne.
Najczęściej powstały wtedy, gdy człowiek nie miał wystarczającego wsparcia do poradzenia sobie z trudnym doświadczeniem.
Menedżerowie (Managers)
Ich zadaniem jest niedopuszczanie do aktywacji bólu.
Przejawiają się między innymi jako:
- perfekcjonizm,
- nadmierna odpowiedzialność,
- kontrolowanie emocji,
- pracoholizm,
- nadmierna czujność.
Strażacy (Firefighters)
Aktywują się wtedy, gdy ból staje się zbyt silny. Ich celem jest natychmiastowe obniżenie cierpienia.
Mogą przejawiać się jako:
- kompulsywne jedzenie,
- uzależnienia,
- impulsywność,
- odcinanie emocji,
- dysocjacja.
W IFS żadna część nie jest uznawana za „złą”. Nawet najbardziej destrukcyjne zachowania są rozumiane jako próby ochrony przed cierpieniem.
Czy części istnieją w mózgu?
To pytanie często pojawia się podczas dyskusji o IFS. Odpowiedź brzmi: nie znaleziono w mózgu struktur odpowiadających konkretnym częściom opisanym przez IFS.
Jednak współczesna neuronauka nie traktuje umysłu jako jednolitego systemu sterowanego przez jedno centrum. Coraz więcej badań wskazuje, że nasze poczucie „ja” jest wynikiem współpracy wielu sieci neuronalnych odpowiedzialnych za:
- emocje,
- pamięć autobiograficzną,
- uwagę,
- monitorowanie zagrożenia,
- samorefleksję,
- regulację zachowania.
Można więc powiedzieć, że język „części” stanowi psychologiczny sposób opisywania złożonych wzorców funkcjonowania układu nerwowego.
Dlaczego po traumie pojawiają się wewnętrzne konflikty?
Z perspektywy neurobiologii trauma nie tworzy jednej reakcji przetrwania. Tworzy ich wiele. Przykładowo dziecko wychowujące się w nieprzewidywalnym środowisku może nauczyć się jednocześnie:
- szukać bliskości,
- unikać bliskości,
- podporządkowywać się,
- walczyć o autonomię,
- ukrywać emocje,
- desperacko potrzebować zauważenia.
W dorosłości wszystkie te strategie mogą nadal funkcjonować. To właśnie dlatego człowiek może doświadczać wewnętrznych sprzeczności.
IFS interpretuje je jako dialog między częściami. Neurobiologia opisuje je jako konkurujące strategie przetrwania zapisane w sieciach neuronalnych i autonomicznym układzie nerwowym.
Oba języki opisują to samo zjawisko z różnych perspektyw.
Rola współczucia w zdrowieniu po traumie
Jednym z najbardziej charakterystycznych elementów IFS jest przekonanie, że zdrowienie nie następuje poprzez walkę z objawami. Zdrowienie następuje poprzez budowanie relacji z tymi częściami, które cierpią lub chronią. To podejście znajduje częściowe potwierdzenie w badaniach nad samowspółczuciem, uważnością oraz interocepcją (czyli zdolność odbierania i rozpoznawania sygnałów płynących z wnętrza ciała.).
Badania wykazały, że poprawa zdolności odczuwania sygnałów płynących z ciała i regulowania reakcji emocjonalnych wiąże się ze zmniejszeniem objawów PTSD. Szczególnie ważną rolę odgrywają obszary związane z interocepcją i regulacją emocjonalną, takie jak wyspa i przedni zakręt obręczy.
Innymi słowy, zdrowienie nie polega wyłącznie na analizowaniu przeszłości. Polega również na odzyskiwaniu zdolności do bezpiecznego bycia w kontakcie z własnym doświadczeniem.
Co mówią badania o skuteczności IFS w leczeniu traumy?
To pytanie jest szczególnie ważne. W przestrzeni internetowej można spotkać zarówno bezkrytyczny entuzjazm wobec IFS, jak i całkowite odrzucenie tej metody.
Stan badań jest bardziej złożony.
Badanie Hodgdon i współpracowników przeprowadzone wśród dorosłych z PTSD związanym z wielokrotną traumą dziecięcą wykazało istotne zmniejszenie objawów PTSD, depresji, dysocjacji oraz trudności w regulacji emocji po terapii IFS. Było to jednak badanie pilotażowe na niewielkiej grupie uczestników.
Nowsze badania programu PARTS, opartego na modelu IFS, również wykazały istotne zmniejszenie objawów PTSD.
Jednocześnie przegląd badań opublikowany w 2025 roku o wpływie IFS na leczenie traumy podkreśla, że choć wyniki są obiecujące, baza dowodowa pozostaje ograniczona i konieczne są dalsze badania randomizowane na większych próbach.
IFS i teoria poliwagalna – wspólny język bezpieczeństwa
Choć teoria poliwagalna Stephena Porgesa i model IFS powstały niezależnie od siebie, łączy je wspólne założenie. Układ nerwowy nieustannie ocenia poziom bezpieczeństwa.
Jeżeli człowiek doświadcza bezpieczeństwa, łatwiej nawiązuje relacje, reguluje emocje i zachowuje elastyczność.
Jeżeli doświadcza zagrożenia, aktywują się strategie przetrwania.
Z perspektywy IFS aktywizują się części ochronne.
Z perspektywy teorii poliwagalnej aktywizują się stany autonomicznego układu nerwowego związane z walką, ucieczką lub zamrożeniem.
Obie perspektywy pomagają zrozumieć, że wiele zachowań, które oceniamy jako „problem”, było kiedyś rozwiązaniem.
Podsumowanie
Neurobiologia traumy i Internal Family Systems posługują się różnym językiem, ale często prowadzą do podobnych wniosków.
Trauma nie oznacza uszkodzenia człowieka. Oznacza adaptację do warunków, które przekraczały jego możliwości poradzenia sobie.
IFS proponuje, aby zamiast walczyć z objawami, spróbować zrozumieć ich funkcję.
Neurobiologia pokazuje natomiast, że te strategie ochronne mają swoje korzenie w rzeczywistych procesach zachodzących w mózgu i układzie nerwowym.
Być może dlatego dla wielu osób pytanie „Która część mnie próbuje mnie chronić?” okazuje się bardziej uzdrawiające niż pytanie „Co jest ze mną nie tak?”.
Bibliografia
Buys, M. E. (2025). Exploring the evidence for Internal Family Systems therapy: A scoping review of current research, gaps, and future directions. Clinical Psychologist. https://doi.org/10.1080/13284207.2025.2533127
Hodgdon, H. B., Anderson, F. G., Southwell, E., Hrubec, M., Schwartz, R. C., & Bermudez, A. (2022). Internal Family Systems (IFS) Therapy for Posttraumatic Stress Disorder among survivors of multiple childhood trauma: A pilot effectiveness study. Journal of Aggression, Maltreatment & Trauma, 31(1), 23–47. https://doi.org/10.1080/10926771.2021.2013375
Joss, D., Comeau, A., Chevannes, R., Parry, G., Rea, H. S., Barria, J., Bumpus, C., Rector, A., Rajan, A., Rosansky, J., Rice, F. K., Ward, M. C., Tobiasz Veltz, L., Ally, D., Rosenberg, L. G., Sweezy, M., Lovas, D., & Schuman-Olivier, Z. (2026). A randomized controlled trial of an online group-based Internal Family Systems treatment for posttraumatic stress disorder: The Program for Alleviating and Resolving Trauma and Stress (PARTS) study. Psychological Trauma: Theory, Research, Practice, and Policy. Advance online publication.
https://doi.org/10.1037/tra0002089
Kang, S. S., Sponheim, S. R., & Lim, K. O. (2022). Interoception underlies therapeutic effects of mindfulness meditation for post-traumatic stress disorder: A randomized clinical trial. Biological Psychiatry: Cognitive Neuroscience and Neuroimaging, 7(8), 793–804.
https://doi.org/10.1016/j.bpsc.2021.10.005
Schwartz, R. C., & Sweezy, M. (2019). Internal Family Systems Therapy (2nd ed.). Guilford Press.